همراه و هماهنگ نبود و نتايج مطلوبى به بار نمىآورد . كل نظام تشكيلاتى در مرحله نخستين تحول تشكيلاتى صفويان داراى ويژگى نظامى چشمگيرى بود و چنانچه ديديم ديوانيانى كه شغل نظامى نداشتند از نفوذ و كارآيى زيادى برخوردار نبودند . مرحله دوم ، شاه عباس قدرت قزلباشان را درهم شكست و بر اثر اين كار و نيز تمركز روزافزون حكومت ، قدرت تشكيلات ديوانى افزايش يافت . اين انتقال و دگرسانى در مرحله سومين ، متكامل شد . ضعف و سستى نيروهاى نظامى تا بدانجا كشيد كه نتوانستند تهاجمات قبايل بلوچستان و افغانستان را مهار كنند . درضمن عرض و طول ديوانسالارى گسترش يافت و از نظر تشكيلات و عمليات پيچيده‌تر گشت و به دستگاه بغرنج و پيچيده‌اى بدل شد كه در تذكرة الملوك توصيف شده است ( اين كتاب دستور العمل سالانه سازمان ادارى صفويان است كه در سال 1726 كامل شد و در ميان اسناد تاريخى ايران بىنظير است ) . وزير مقام مقتدر دولت گرديد و در كنار دربار و حرمسرا نفوذى بىپايان بر شمارى از پادشاهان سست‌نهاد و شهوتران و هرزه‌مست اعمال كرد . پيشتر در مرحله دوم مسأله گرايش روزافزون به سوى جدايى قدرتهاى روحانى و دنيوى از يكديگر را برنگريستيم . در مرحله سوم جدايى بين نهاد سياسى و نهاد مذهبى تكميل شد . طبقات مذهبى كه ديگر از سوى نهاد سياسى مهار نمىشد هرچه بيشتر بر مردم تنگ گرفتند و قدرت آنها در زمان سلطنت دو نفر از شاهان ضعيف و سست‌عنصر صفوى ، سليمان و سلطان حسين كه نزديك به پنجاه‌وشش سال ( 1135 - 1077 / 1722 - 1666 ) سلطنت كردند ، به اوج كمال خود رسيد . مجتهدان مخصوصا در زمان سلطنت سلطان حسين ، نه‌تنها ادعاى شاهان صفوى را در امر نيابت امام غائب رد مىكردند ، بلكه از ضعف دستگاه سياسى بهره مىگرفتند تا استقلال خود را از آن به ثبوت برسانند و دگرباره حق خود را در امر نيابت امام مهدى ( عج ) كسب كنند . حتى بعضى از منابع صحبت از « حكومت مستقيم مجتهدان و نهاد مذهبى بر شاهان كرده‌اند « 1 » » . ادوارد گرانويل براون معتقد است كه « اقتدار و نفوذ علماى روحانى » در جريان امور دولت « براى وحدت روحانى و مصالح ملى » چندان كارساز نبود « 2 » . شاه اسماعيل اول موسس سلسله صفوى دريافته بود كه دخالتهاى بىپايان علما در امور سياسى ، اقتصادى و نظامى خطرات بالقوه‌اى براى استخوانبندى دولت صفوى دارد . به همين دليل منصب سياسى صدر را بوجود آورد تا بدينوسيله

--> ( 1 ) - امين بنانى . « ساختار اجتماعى و اقتصادى امپراتورى صفوى در دوران شكوفائى آن » مقاله‌اى كه در همايش دانشگاه هاروارد راجع‌به سنت و تحول در خاورميانه ، دسامبر 1967 م . ص 6 ، ارائه شد . ( 2 ) - LHP ، جلد 4 ، ص 120 .